آرایه ی ادبی جناس

جناس دو نوع است : جناس تام و جناس ناقص

جناس تام : ھرگاه واژه ای در یک بیت یا عبارت دو بار به کار برود و ھر بار معنای دیگری داشته باشد.

مانند:

بیا و برگ سفر ساز و زاد ره بر گیر / که عاقبت برود ھرکه او ز مادر زاد (خواجوی کرمانی )

دو واژه ی زاد (توشه) و زاد (ولادت) با وجود تفاوت معنایی یکسان خوانده می شود.

نمونه :

خرامان بشد سوی آب روان / چنان چون شده باز یابد روان (فردوسی )

عشق شوری در نھاد ما نھاد / جان مادر بوته ی سودا نھاد (فخرالدین عراقی )

بھرام که گور گرفتی ھمه عمر / دیدی که چگونه گور بھرام گرفت (نظامی )

برادرکه در بند خویش است / نه برادر و نه خویش است (سعدی )

تار زلفت را جدا مشاطه گر از شانه کرد / دست آن مشاطه را باید جدا از شانه کرد (امیر خسرو دھلوی)

جناس ناقص: ھرگاه دو واژه در یکی از موارد زیر با ھم اختلاف داشته باشد، یکی از انواع جناس

ناقص پدید می آید.

الف ) جناس ناقص حرکتی

اختلاف درحرکت، مانند : مِلک ،مُلک؛ قَمَری، قُمری؛ گِرد، گَرد؛ مِھر، مُھر

در این سرای بی کسی کسی به در نمی زند / به دشت پُر ملال ما پرنده پَر نمی زند

ب) جناس ناقص اختلافی یا مطرّف

ھنگامی که در یک حرفِ یک واژه اختلاف ھست:

اختلاف در حرف نخست : ناز، باز؛ رفیق، شفیق؛ چاه، جاه

اختلاف درحرف میانی : آستین، آستان؛ کمین، کمان

اختلاف درحرف پایانی: بار، باز

ھر تیر که در کیش است گر بر دل ریش آمد / ما نیز یکی باشیم از جملۀ قربان ھا

پ) جناس ناقص افزایشی یا زاید

ھنگامی که یک واژه، یک حرف بیش تر ازدیگری دارد :

در آغاز یک حرف بیش تر دارد. مانند: شما، ما؛ مرنج، رنج

در میان یک حرف بیش تردارد. مانند: خاص، خلاص؛ دست، دوست

در پایان یک حرف بیش تردارد. مانند: قیام، قیامت

ت) جناس ناقص مرکب

ھنگامی که یکی از دو رکن جناس از ترکیب دو واژه پدید آید:

دل خلوت خاص دلبر آمد / دلبر ز کرم به دل بر آمد

ث ) جناس ناقص قلب

ھنگامی که اختلاف دو رکن جناس درجا به جایی حروف آن ھا باشد :

امھال،اھمال؛ قلب،لقب؛ گنج،جنگ

ابر بھاری را فرموده تا بنات، نبات در مھد زمین بپرورد (سعدی )

جناس خطی:

ھنگامی که دو لفظ در خط و نوشتن نظیر ھم باشند اما در تلفظ مختلف. مانند:

عِلم و عَلَم، سِحر و سَحَر ، گلُ و گِل.

جناس زائی:

ھنگامی که دو کلمه در ھمه اجزاء با یکدیگر شبیه باشند، جز آن که یکی حرفی افزود بر دیگری یا

متفاوت از دیگری داشته باشد، مانند:

دور از تو، مرا، عشق تو کرده ست به حالی / کز مویه چو موئی شدم از ناله چو نالی

جناس صامت:

جناس صامت یکی از جلوه ھای موسیقی در شعر است و به ھم جنس بودن حروف بی صدا که قبل یا

بعد از حروف صدادار مختلف تکرار شود. گویند. برای نمونه تکرار حروف بی صدای"ص" یا "ف" در بیت زیر از

حافظ:

نقد صوفی نه ھمه صافی بی غش باشد / ای بسا خرقه که مستوجب آتش باشد

جناس محرف:

جناس محرف یا جناس آوایی نوعی از جناس است که در آن حروف بی صدا در ابتدای کلمات نزدیک به

ھم (با فاصله ی اندک) تکرار شوند. برای نمونه تکرار صدای "س و ش" در بیت زیر:

این سو کشان سوی خوشان، وان سو کشان با ناخوشان / یا بگذرد یا بشکند، کشتی در این گردابھا

(مولوی)

جناس مفروق:

نوعی جناس مرکب است که دو کلمه در لفظ مشابه و در خط مختلف باشند مانند:

تا زنده ام در راه مھر تو تازنده ام

من مرده نیم و لکن مردنیم

۶- اشتقاق :

به کار گرفتن واژه ھایی که ھم ریشه و ھم خانواده باشد را اشتقاق می نامند.

عالم، معلوم؛ مفتاح، فتوح؛ دیده، دیدار؛ لطف، لطیفه

موج زخود رفته ای تند خرامید و گفت / ھستم اگر می روم گر نروم نیستم

شبه اشتقاق : در این جا واژه ھا به ظاھر ھم ریشه است ولی از جھت معنی ارتباطی میان آن ھا

نیست. مانند : عَلَم ،عالم

 

/ 9 نظر / 17 بازدید
محمد پارسا نوری

سلام.خیلی ممنون که جناس هم گذاشته اید.[گل]

گروه ادبیات استان کردستان

با سلام و عرض ادب از وبلاگ خوبتون متشکریم بر دوام باشید

گروه ادبیات استان کردستان

با سلام از وبلاگ خوبتان متشکریم

دواتگری

با سلام . مطالب وبلاگ شما آموزنده ، پربار و به روز می باشد . در مورد آرایه های ادبی دیگر نیز مطالبی را بیان کنید .

دبیری از قاین

ممنون استفاده بردم

آبتین

کاشکی بنویسید جناس های تام در ابیات،جناس از چه جیزی هستند.[سوال]

ستاره

مرسی از وبلاگ بسیار بسیار آموزندتون!!!بهترین وبلاگی است که اینقدر کامل و بدون نقص است.[گل][گل]

ممنون

زهرا

رباعی " آن قصر که جمشید در او جام گرفت آهو بچه کرد و روبه آرام گرفت بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر دیدی که چگونه گور بهرام گرفت" از خیام هست نه نظامی!